Gần hai trăm năm nằm dưới lòng đất, một khẩu súng thần công vừa được phát hiện trong quá trình tu bổ Thành Điện Hải, Đà Nẵng. Hiện vật bằng gang dài gần ba mét, được xác định bước đầu có niên đại thời Nguyễn. Phát hiện ấy không chỉ bổ sung một chứng tích cho lịch sử phòng thủ Đà Nẵng mà còn gợi ra một câu hỏi: Có bao nhiêu câu chuyện của quá khứ đã được tìm thấy nhưng vẫn chưa thực sự đến được với công chúng?
Thành Điện Hải gắn với cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha từ năm 1858, một dấu mốc quan trọng trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc. Những khẩu thần công từng là một phần của hệ thống phòng thủ, nơi quân và dân ta chiến đấu trong điều kiện chênh lệch về trang bị và sức mạnh quân sự. Gần hai thế kỷ trôi qua, vũ khí ấy không còn giá trị chiến đấu nhưng vẫn mang một giá trị khác: giúp thế hệ hôm nay hình dung cụ thể hơn về những gì cha ông đã trải qua. Một khẩu thần công có thể được đo đạc, xác định niên đại, bảo quản và trưng bày. Nhưng giá trị lịch sử của nó không chỉ nằm ở chất liệu, kích thước hay tuổi đời. Điều quan trọng hơn là những câu chuyện được kể từ hiện vật ấy: ai đã sử dụng, trong hoàn cảnh nào, để bảo vệ điều gì và những hy sinh phía sau cuộc chiến đã góp phần định hình đất nước hôm nay ra sao.
Thực tế, không ít người biết đến các di tích qua tên gọi, những tấm bia giới thiệu hoặc vài dòng trong sách lịch sử. Việc ghi nhớ một sự kiện đôi khi dừng lại ở mốc thời gian và nhân vật mà chưa đủ để hình thành sự thấu hiểu. Một di tích được bảo tồn nguyên vẹn là điều đáng quý, nhưng nếu người đến thăm chỉ chụp ảnh rồi rời đi mà không mang theo một câu chuyện hay suy ngẫm nào, giá trị giáo dục của di sản vẫn chưa được phát huy đầy đủ. Phát hiện tại Thành Điện Hải vì thế cũng là cơ hội để nhìn lại cách đưa lịch sử đến gần công chúng. Bên cạnh nghiên cứu và bảo quản hiện vật, có thể tái hiện bối cảnh lịch sử bằng hình ảnh, bản đồ, tư liệu và công nghệ số. Một học sinh khi đứng trước khẩu thần công không chỉ cần biết nó dài bao nhiêu mét mà còn có thể tìm hiểu vị trí của nó trong hệ thống phòng thủ, diễn biến cuộc chiến và con người đã chiến đấu tại nơi ấy.
Công nghệ không thể thay thế hiện vật gốc hay cảm xúc khi trực tiếp đứng giữa một di tích lịch sử. Nhưng nếu được sử dụng đúng cách, công nghệ có thể giúp những chứng tích tưởng như im lặng trở nên dễ tiếp cận và có sức gợi mở hơn. Điều cần tránh là biến lịch sử thành những màn trình diễn hấp dẫn về hình thức nhưng thiếu chiều sâu hoặc tái dựng những chi tiết chưa có đủ căn cứ khoa học.
Giá trị của một phát hiện khảo cổ cũng không nên chỉ được đo bằng sự chú ý trong những ngày đầu công bố. Điều đáng quan tâm hơn là hiện vật sẽ được nghiên cứu, bảo tồn, giới thiệu và kết nối với hoạt động giáo dục như thế nào trong nhiều năm tiếp theo. Bởi tìm thấy một di sản là kết quả của một thời điểm, còn làm cho di sản ấy có ý nghĩa đối với cộng đồng là công việc lâu dài.
Khẩu thần công vừa được tìm thấy dưới lòng đất Thành Điện Hải nhắc nhớ một thời kỳ mà cha ông đã chiến đấu để bảo vệ đất nước. Nhưng phát hiện ấy cũng đặt ra trách nhiệm của hiện tại: gìn giữ chứng tích bằng sự cẩn trọng của khoa học và trao truyền ký ức bằng những cách kể gần gũi, trung thực, có sức lay động. Lịch sử không chỉ cần được bảo tồn để nhớ về quá khứ. Lịch sử còn cần được hiểu để mỗi thế hệ nhận ra giá trị của hòa bình, độc lập và trách nhiệm của mình đối với tương lai ./
<Trịnh Quốc Bảo>
Trả lời